Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu

Czym jest odpowiedzialność podatkowa członków zarządu?

Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu to szczególny rodzaj odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości podatkowe spółki. Nie chodzi tu o zwykłe przejęcie długu w sensie cywilnym, lecz o ustawowy mechanizm pozwalający organowi podatkowemu przenieść odpowiedzialność za zaległości spółki na członka zarządu, jeżeli spełnione zostaną przesłanki z art. 116 Ordynacji podatkowej. Odpowiedzialność ta ma charakter posiłkowy, akcesoryjny i solidarny, a organ orzeka o niej w drodze odrębnej decyzji.

W praktyce oznacza to, że samo istnienie spółki z o.o. albo spółki akcyjnej nie daje członkom zarządu pełnej ochrony osobistej w obszarze zobowiązań publicznoprawnych. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, fiskus może dochodzić zaległości także z majątku prywatnego członka zarządu.

Kiedy członek zarządu ponosi odpowiedzialność za długi podatkowe spółki?

Co do zasady organ podatkowy musi wykazać dwie podstawowe przesłanki pozytywne. Po pierwsze, musi istnieć zaległość podatkowa spółki. Po drugie, egzekucja z majątku spółki musi okazać się w całości albo w części bezskuteczna. Dopiero wtedy możliwe jest wydanie decyzji wobec członka zarządu. Bezskuteczność egzekucji nie musi wynikać wyłącznie z formalnego postanowienia o umorzeniu egzekucji, ale musi być realnie wykazana na podstawie dopuszczalnych dowodów.

Dodatkowo odpowiedzialność obejmuje tylko te zaległości, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji członka zarządu, a w odniesieniu do należności z art. 52 i 52a Ordynacji podatkowej – te, które powstały w czasie pełnienia tej funkcji. To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne i często decyduje o zakresie odpowiedzialności konkretnej osoby.

Warto podkreślić, że dla odpowiedzialności z art. 116 O.p. nie ma zasadniczego znaczenia wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie. To, że dany członek zarządu nie zajmował się podatkami, nie wyłącza automatycznie jego odpowiedzialności. W orzecznictwie podkreśla się, że odpowiedzialność wiąże się z samym pełnieniem funkcji, a nie z faktycznym przypisaniem określonych zadań w strukturze spółki.

Zakres odpowiedzialności podatkowej członków zarządu

Odpowiedzialność członka zarządu nie ogranicza się wyłącznie do samego podatku. Może obejmować również odsetki za zwłokę, określone należności z art. 52 i 52a Ordynacji podatkowej, a także koszty postępowania egzekucyjnego, jeżeli wynikają one z zakresu odpowiedzialności osoby trzeciej przewidzianego w przepisach. Co istotne, organ nie może dowolnie wybrać osoby do odpowiedzialności – musi działać w granicach zamkniętego katalogu ustawowego i przeprowadzić odrębne postępowanie zakończone decyzją.

Jest to odpowiedzialność solidarna, co w praktyce oznacza, że fiskus może dochodzić całości lub części należności od jednego, kilku albo wszystkich członków zarządu, a także od samej spółki – aż do pełnego zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego. Solidarność wynika z ustawy, a nie z samej treści decyzji organu.

Jakie działania lub zaniechania prowadzą do odpowiedzialności podatkowej?

Najczęściej odpowiedzialność aktualizuje się wtedy, gdy zarząd nie doprowadza do terminowego regulowania zobowiązań publicznoprawnych, a następnie nie podejmuje we właściwym czasie działań ochronnych, takich jak zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości albo otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego. W praktyce problemem są zarówno działania sprzeczne z prawem, jak i zaniechania – brak reakcji na pogarszającą się sytuację spółki, tolerowanie narastających zaległości czy bierne pozostawanie w zarządzie mimo świadomości niewypłacalności.

Istotne jest również to, że w ocenie odpowiedzialności nie przesądza sam wpis w KRS. Dla organu i sądu znaczenie ma rzeczywiste pełnienie funkcji oraz chwila powołania albo skutecznej rezygnacji. Orzecznictwo wskazuje nawet, że faktyczne wykonywanie obowiązków członka zarządu po formalnej rezygnacji może nadal prowadzić do odpowiedzialności podatkowej.

Jak się bronić przed odpowiedzialnością podatkową?

Obrona członka zarządu najczęściej koncentruje się wokół tzw. przesłanek egzoneracyjnych z art. 116 O.p. Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że:

• we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości, albo
• we właściwym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ, albo
• niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy, albo
• wskaże mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości w znacznej części.

W praktyce szczególnie ważne są dwa zagadnienia. Po pierwsze, właściwy czas jest oceniany bardzo rygorystycznie i zasadniczo wiązany z momentem, w którym zgodnie z prawem upadłościowym powinien zostać zgłoszony wniosek. Po drugie, samo złożenie wadliwego wniosku nie zawsze wystarczy – jeżeli wniosek zostanie zwrócony z przyczyn formalnych, może to nie chronić członka zarządu. Jednocześnie orzecznictwo potwierdza, że nie ma znaczenia, kto personalnie zgłosił wniosek, byle został on skutecznie zgłoszony we właściwym czasie.

Drugą praktyczną linią obrony jest wskazanie realnego mienia spółki. Nie wystarczy ogólne twierdzenie, że spółka ma majątek. Trzeba wskazać takie składniki, z których egzekucja rzeczywiście jest możliwa i które pozwolą na zaspokojenie zaległości w znacznej części.

Czy odpowiedzialność podatkowa dotyczy byłych członków zarządu?

Tak. Odpowiedzialność może dotyczyć również byłych członków zarządu, jeżeli termin płatności zobowiązania upływał w okresie, gdy dana osoba pełniła funkcję, albo gdy w tym czasie powstały należności, o których mowa w art. 52 i 52a O.p. Samo późniejsze odwołanie z funkcji lub rezygnacja nie wykluczają automatycznie odpowiedzialności za wcześniejsze zaległości.

Jednocześnie były członek zarządu nadal może powoływać się na przesłanki wyłączające odpowiedzialność. W orzecznictwie przyjmuje się, że może wykazywać, iż w czasie pełnienia funkcji nie było podstaw do zgłoszenia wniosku o upadłość albo że brak jego zgłoszenia nastąpił bez jego winy.

Wyroki NSA i praktyka orzecznicza

Orzecznictwo sądów administracyjnych w sprawach z art. 116 O.p. jest bardzo bogate i ma ogromne znaczenie praktyczne. Z punktu widzenia zarządu szczególnie istotne są następujące wnioski:

• dla odpowiedzialności nie ma zasadniczego znaczenia wewnętrzny podział kompetencji w zarządzie,
• wpis w KRS ma znaczenie deklaratoryjne, a decydujące znaczenie ma rzeczywiste pełnienie funkcji,
• ciężar wykazania przesłanek uwalniających od odpowiedzialności spoczywa na członku zarządu,
• wskazanie mienia spółki musi być konkretne i realne, a nie hipotetyczne,
• skuteczne zgłoszenie wniosku o upadłość może zwolnić z odpowiedzialności niezależnie od tego, kto formalnie go złożył.

W praktyce oznacza to, że odpowiedzialność członka zarządu nie jest automatyczna, ale jest realna i bardzo często zależy od tego, czy już na etapie pierwszych problemów płynnościowych zarząd podjął właściwe działania oraz czy potrafi to później wykazać w postępowaniu podatkowym.

Odpowiedzialność cywilna a odpowiedzialność podatkowa

Odpowiedzialność podatkowa członka zarządu nie jest tym samym, co odpowiedzialność cywilna wobec wierzycieli czy odpowiedzialność z art. 299 k.s.h. To odrębne reżimy prawne, o innych przesłankach i innej funkcji. W sprawach podatkowych podstawą jest przede wszystkim Ordynacja podatkowa, a nie Kodeks cywilny. Wprost podkreśla się też, że do odpowiedzialności z art. 116 O.p. nie stosuje się mechanicznie reguł prawa cywilnego.

W praktyce jednak członek zarządu może być narażony równolegle na kilka rodzajów odpowiedzialności: podatkową, cywilną, karną skarbową, a niekiedy także odpowiedzialność związaną ze składkami ZUS czy innymi należnościami publicznoprawnymi. Dlatego tego typu sprawy wymagają zwykle jednoczesnej oceny podatkowej, korporacyjnej i procesowej.

Dlaczego szybka reakcja ma kluczowe znaczenie?

Sprawy dotyczące odpowiedzialności członków zarządu najczęściej nie zaczynają się od decyzji wobec osoby fizycznej, lecz dużo wcześniej – na etapie zaległości spółki, egzekucji, pogarszającej się płynności, kontroli podatkowej albo restrukturyzacji. Im wcześniej zostanie zbudowana strategia obrony, tym większa szansa na wykazanie przesłanek wyłączających odpowiedzialność albo ograniczenie jej zakresu.

Jak pomagamy w sprawach odpowiedzialności członków zarządu?

W kancelarii wspieramy członków zarządu i byłych członków zarządu w szczególności poprzez:

• analizę, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki odpowiedzialności z art. 116 O.p.,
• ocenę, czy organ prawidłowo wykazał bezskuteczność egzekucji,
• przygotowanie argumentacji dotyczącej braku winy lub właściwego czasu zgłoszenia upadłości,
• wskazanie i udokumentowanie majątku spółki mogącego uwolnić od odpowiedzialności,
• sporządzanie odwołań, skarg do WSA i skarg kasacyjnych do NSA,
• koordynację obrony także wtedy, gdy sprawa łączy się z odpowiedzialnością karnoskarbową albo restrukturyzacją.

Skontaktuj się z nami

Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu to poważne ryzyko prawne i finansowe. Warto skorzystać z pomocy kancelarii specjalizującej się w sporach podatkowych, aby skutecznie chronić swój majątek.